Το «συνταγματικό» ιταλικό πραξικόπημα
Του
ΜΕΝΕΛΑΟΥ ΓΚΙΒΑΛΟΥ
Αναπληρωτή καθηγητή Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου Αθηνών
Το «πειραματόζωο» Ελλάδα ήταν μια σχετικά εύκολη υπόθεση για τη γερμανική ελίτ, το ΔΝΤ και τη χρηματοπιστωτική υπερεξουσία: Μια χώρα μικρή, με ασθενή παραγωγική δομή, με ένα ευάλωτο πολιτικό σύστημα, οι κομματικοί φορείς του οποίου διαχειρίζονταν με προθυμία και πίστη το νεοφιλελεύθερο πρότυπο από τα μέσα της δεκαετίας του 1990.
Άλλωστε ο ίδιος ο επερχόμενος πρωθυπουργός Γ. Παπανδρέου είχε ήδη «καλουπώσει» από το καλοκαίρι του 2009 το «κάτεργο» στο οποίο έμελε να κλειστεί η χώρα, ενώ το φθινόπωρο του ιδίου χρόνου έριξε και τα «μπετά», σε αγαστή συμπόρευση με το ΔΝΤ… Το οικοδόμημα-φυλακή του ελληνικού λαού ολοκληρώθηκε την άνοιξη του 2010 και στο Καστελλόριζο έγιναν τα «εγκαίνια»…
Από τότε η κοινωνική, οικονομική και ηθική εξόντωση του λαού συνδυάσθηκε με τον ευτελισμό των φορέων της διακυβέρνησης, με συνταγματικές παραβιάσεις και εκτροπές, με πραξικοπήματα εκ μέρους των δανειστών. «Κορυφαία» στιγμή της κατάλυσης και του ευτελισμού των δημοκρατικών-κοινοβουλευτικών θεσμών ο διορισμός του εκλεκτού των τραπεζών Λ. Παπαδήμου στη θέση του πρωθυπουργού.
Τώρα ήρθε, όπως φαίνεται, η σειρά της Ιταλίας… Ασφαλώς, ο εξευτελισμός της Δημοκρατίας και η απροκάλυπτη χειραγώγηση και απαξίωση του πολιτικού συστήματος στη γείτονα χώρα έχει ιστορικό βάθος… Λίγες μόνο ημέρες χωρίζουν την «απολάκτιση» του Γ. Παπανδρέου το 2011 (όταν αυτός κρίθηκε άχρηστος και επιζήμιος για το σύστημα) με την αντίστοιχη αποπομπή του Σ. Μπερλουσκόνι στην Ιταλία, όταν αυτός διατύπωσε τις επιφυλάξεις του για το ευρώ, ενώ στη θέση του διορίσθηκε «υπεύθυνος» τραπεζίτης…
Έκτοτε η Ιταλία τελεί ουσιαστικά σε μια κατάσταση διαρκούς αστάθειας στο επίπεδο της διακυβέρνησης. Όμως η σημαντική τομή σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο καταγράφηκε επισήμως με το δημοψήφισμα που διενήργησε ο Ματέο Ρέντσι, όταν αποπειράθηκε να επιβάλει στον ιταλικό λαό το Σύνταγμα της αγοράς και των Βρυξελλών… Αυτή υπήρξε και η επίσημη συμβολαιογραφική πράξη πλήρους και οριστικής κατάρρευσης του παλαιού πολιτικού συστήματος…
Ιταλία: Οικονομική κρίση και κομματική εκπροσώπηση
Τι προέκυψε μετά τις πρόσφατες εκλογές στην Ιταλία; Ασφαλώς, πολλές επιφυλάξεις, αντιρρήσεις και εναντιώσεις μπορούν, ευλόγως, να διατυπωθούν για την κυβερνητική συνεργασία της Λέγκας με το Κίνημα των Πέντε Αστέρων… Στην πραγματικότητα όμως τον παλιό αποτυχημένο και χειραγωγούμενο από τα συμφέροντα συστημικό πολιτικό «ορθολογισμό» τον αντικατέστησε μια νέα ανορθολογική πολιτική και κομματική πλειοψηφία με ισχυρές εθνικιστικές-ακροδεξιές και
λαϊκιστικές-αντισυνταγματικές εκφράσεις…
Σίγουρα οι νέοι συσχετισμοί είναι κι αυτοί προϊόντα της πολυετούς κρίσης, και δεν προέρχονται από μια ριζική τομή με το παρελθόν.
Όμως η εξήγηση -και κυρίως η κατανόηση- όσων συμβαίνουν στο πολιτικό εποικοδόμημα οφείλει να διερευνήσει τις κοινωνικοοικονομικές διεργασίες που συντελούνται εδώ και χρόνια στην Ιταλία.
Αν ερευνήσουμε τον κοινωνικοταξικό και πολιτικοϊδεολογικό χάρτη των πρόσφατων ιταλικών εκλογών θα διαπιστώσουμε ότι τόσο η κατάρρευση της Αριστεράς όσο και η πλήρης ενσωμάτωση της Κεντροαριστεράς στο σύστημα οδήγησαν μαζικά την κοινωνικοταξική και ιδεολογική πλειοψηφία στο Κίνημα των Πέντε Αστέρων, με εντυπωσιακά μάλιστα ποσοστά στη Μέση και Νότια Ιταλία. Αντίθετα, στον Βορρά, όπου κυριαρχούν μεσαία στρώματα και οικονομικές ελίτ (που επιθυμούν να διατηρήσουν τα προνόμιά τους έναντι του Νότου), ψηφίσθηκε η Λέγκα.
Ποιο είναι το παράδοξο που δημιούργησε η πολυετής οικονομική κρίση; Η Ιταλία δεν είναι Ελλάδα… Είναι η τρίτη μεγαλύτερη οικονομία της Ευρώπης, με ισχυρές, αυτόνομες οικονομικοπαραγωγικές δομές.
Αυτή ακριβώς η αίσθηση της ισχύος μετά την είσοδο στο ευρώ και κυρίως τα τελευταία χρόνια της κρίσης έχει απολεσθεί. Το δημόσιο χρέος της Ιταλίας ανέρχεται σε 2,4 τρισ. ευρώ, το δημοσιονομικό πρόβλημα παραμένει οξύτατο, ενώ το τραπεζικό σύστημα είναι ιδιαίτερα ευάλωτο και ασταθές.
Η οικονομική κρίση στην Ιταλία μετεξελίχθηκε αυτόματα σε κοινωνική κρίση και σε σοβαρή επιδείνωση της καθημερινότητας των πολιτών ακόμα και σε φτωχοποίηση ενός τμήματος του πληθυσμού.
Όμως πέραν της κοινωνικής-ταξικής βάσης ένα ισχυρό τμήμα των οικονομικών-επιχειρηματικών ελίτ πιέζεται σοβαρά από την κρίση και αντιμετωπίζει το ευρώ ως έναν μηχανισμό που διαμορφώνει συνεχώς ανισότητες υπέρ της γερμανικής οικονομίας. Κατά συνέπεια, το ευρώ, η ίδια η δομή και λειτουργία της Ευρωζώνης, έχει οδηγήσει την Ιταλία σε μια διπλή ιστορική υποχώρηση, σε μια διπλή ιστορική ήττα.
Η Ιταλία πιέζεται από την οικονομική κρίση, χωρίς να διαμορφώνονται σε ευρωπαϊκό επίπεδο προοπτικές αντιμετώπισής της. Συχνά η χώρα αυτή δέχεται επιπλήξεις ή και απειλές προκειμένου να εφαρμόσει σκληρά περιοριστικά μέτρα.
Ασφαλώς η Ιταλία είναι πολύ μεγάλη για να οδηγηθεί σε μείζονα κρίση, αφού στην περίπτωση αυτή θα καταρρεύσει ολόκληρη η Ευρωζώνη. Όμως η συνεχής υποβάθμισή της, που συντελείται όχι μόνο στο οικονομικό όσο κυρίως στο πολιτικό επίπεδο, έχει μετατρέψει την Ιταλία σε πολιτικό παρία και την έχει θέσει εκτός κάθε κρίσιμης συζήτησης ή διαπραγμάτευσης για το παρόν και το μέλλον της Ευρώπης. Κι αυτή η απώλεια του πολιτικού κεφαλαίου, της πολιτικής ισχύος της Ιταλίας, αποτελεί μείζον ιστορικό πρόβλημα.
Η γερμανική μηχανή καταστροφής
Το εργαστήριο για τα «πειραματόζωα» δεν χωρά ασφαλώς την Ιταλία. Ούτε η ιταλική κρίση μπορεί να αντιμετωπισθεί με επαχθείς δανεισμούς, όπως στην Ελλάδα, αφού τα μεγέθη είναι κολοσσιαία…
Το ερώτημα δεν είναι το πώς θα μπορέσει να αντιμετωπισθεί η πολύπλευρη κρίση στην Ιταλία. Το πραγματικό ερώτημα προκύπτει αντίστροφα και αφορά τη δομή, τις λειτουργίες, την προοπτική του πυρήνα της Ευρωζώνης, η οποία έχει μετατραπεί σε μηχανισμό παραγωγής κρίσεων, εντάσεων και ακραίων ανισοτήτων.
Τα πράγματα έχουν οδηγηθεί σ’ ένα έσχατο όριο. Το σκληρό ευρώ, οι αυστηροί δημοσιονομικοί περιορισμοί, ο άκρατος ανταγωνιστικός χαρακτήρας με βάση τον οποίο λειτουργεί η Ευρωζώνη στο εσωτερικό της φτωχοποίησαν τη μισή Ευρώπη προς όφελος της Γερμανίας, που αποκομίζει τεράστια κέρδη.
Με την καθιέρωση των κριτηρίων και των κανόνων που επέβαλε η γερμανική ελίτ, μεγάλες οικονομίες, όπως αυτές της Ιταλίας, της Ισπανίας και της Γαλλίας, υπέστησαν σοβαρό πλήγμα στις εσωτερικές τους αγορές, ενώ η βιομηχανική τους παραγωγή μειώθηκε σημαντικά.
Η παραγωγή της Ιταλίας την περίοδο 2000 – 2014 μειώθηκε από 290 σε 257 δισ. δολάρια, της Ισπανίας έπεσε από 149 σε 134 δισ. δολάρια, ενώ στη Γαλλία η αύξηση ήταν οριακή. Αντίθετα, στη Γερμανία η παραγωγή αυξήθηκε από 550 σε 680 δισ. ευρώ. Σήμερα τα κρατικά ομόλογα των χωρών του Νότου έχουν χάσει την αξία τους και οι αγορές στρέφονται μαζικά στα γερμανικά ομόλογα, που παρέχουν ασφάλεια και σταθερότητα…
Αυτός είναι προφανώς ο πυρήνας που παράγει και την οικονομική και την πολιτική κρίση και ο οποίος οδηγεί νομοτελειακά την Ευρωζώνη και την ΕΕ σε διάλυση. Άλλωστε αυτή η διάλυση με το Brexit απέκτησε νομικό και θεσμικό χαρακτήρα. Και θα πρέπει επιπρόσθετα να επισημάνουμε ότι παρά τις καταστροφολογικές προβλέψεις η οικονομία της Μ. Βρετανίας όχι μόνο δεν κατέρρευσε αλλά και επιδεικνύει σημεία ανάκαμψης…
Πραξικοπήματα και προσχηματική Δημοκρατία
Σε κάθε περίπτωση, το σοβαρότερο πλήγμα το δέχεται η ίδια η Δημοκρατία και οι θεσμοί της.
Στην Ιταλία συντελέσθηκε ένα απροκάλυπτο, ένα ακραίο πολιτικό πραξικόπημα. Ο Πρόεδρος της Ιταλικής Δημοκρατίας επικαλείται, για να αιτιολογήσει τις επιλογές του, μια τυπική συνταγματική διάταξη, η ερμηνεία του περιεχομένου της οποίας είναι τουλάχιστον αμφισβητήσιμη, αν όχι αυθαίρετη.
Ο ίδιος άλλωστε ο Σέρτζιο Ματαρέλα φρόντισε να ακυρώσει το συνταγματικό του επιχείρημα όταν επικαλέσθηκε ως δικαιολογία την αντίδραση των αγορών, την άνοδο των spreads, ενώ ορισμένες αντιδράσεις των Βρυξελλών προσέλαβαν υβριστικό και απαξιωτικό χαρακτήρα για τις επιλογές του ιταλικού λαού.
Η αυτοακύρωση όμως ή, καλύτερα, ο αυτοευτελισμός του ιδίου του κ. Ματαρέλα συντελέσθηκε όταν ο ίδιος επέλεξε έναν πιστό υπηρέτη-υπάλληλο του ΔΝΤ για να του αναθέσει την πρωθυπουργία σε μια κυβέρνηση τεχνοκρατών…
Η ψήφος του ιταλικού λαού, η λαϊκή κυριαρχία όχι μόνο δεν έχουν καμιά αξία αλλά και αποβαίνουν ενοχλητικές, επιζήμιες για το παρόν και το μέλλον της Ιταλικής Δημοκρατίας.
Ο νεοφιλελευθερισμός, η χρηματοπιστωτική δικτατορία και οι υποτελείς στην εξουσία τους εθνικές οικονομικοπολιτικές ελίτ αποδυνάμωσαν, ευτέλισαν και απαξίωσαν την πολιτική, τη Δημοκρατία και τους θεσμούς της, ώστε να μπορούν να εκμεταλλεύονται και να χειραγωγούν τις κοινωνικές πλειοψηφίες που ακόμα ανθίστανται… Όμως το σύστημα των στυγνών αυτών συμφερόντων έμεινε γυμνό από προσχήματα και τεχνάσματα και αποκάλυψε ευθέως τον χαρακτήρα της κυρίαρχης, της ακραίας αντίθεσης που διαπερνά σήμερα το ευρωπαϊκό οικοδόμημα.
Στην Ιταλία οι επόμενες εκλογές θα διεξαχθούν στο πεδίο της οξύτατης αυτής αντίθεσης με διακύβευμα το ευρώ και το ζήτημα της Δημοκρατίας. Γι’ αυτό και τα αποτελέσματα της σύγκρουσης αυτής είναι απρόβλεπτα και κρύβουν πολλούς κινδύνους.
Εάν υπήρχε η στοιχειώδης πολιτική σύνεση και ευστροφία, τότε το σύστημα θα προσπαθούσε να έρθει σε συνδιαλλαγή με τη νέα ιταλική κυβέρνηση και να ενσωματώσει ένα τμήμα των αιτημάτων της. Όμως η γερμανική εξουσία δεν θέλει να προβεί σε καμιά παραχώρηση. Όπως όλα τα ολοκληρωτικά συστήματα έτσι και η γερμανική ελίτ φοβάται ότι η παραμικρή ρωγμή, η παραμικρή παραχώρηση μπορεί να αποσυντονίσει τη λειτουργία του μηχανισμού της οικονομικής και πολιτικής κυριαρχίας που έχει επιβάλει σε ολόκληρη την Ευρώπη.
Κι όπως μας διδάσκει η Ιστορία, τέτοιου είδους ολοκληρωτικά συστήματα, που αδυνατούν να ενσωματώσουν και να μετασχηματίσουν τις αντιθέσεις, στο τέλος καταρρέουν με πάταγο, παρασύροντας στην καταστροφή και όσους συνδέονται μαζί τους.